ENRON- czyli historia powstania definicji kreatywnej księgowości


Piotr Korzeniowski | Hossa ProCapital | FinanceNews

Enron był znaną, kompleksowa firmą zajmującą się  handlem i dystrybucją energii. Jeszcze w 2001 roku był największym kupcem i sprzedawcą gazu. Miał swoje inwestycje na całym świecie, w tym również w Polsce. Historia marki „Enron”  była krótka „bo istniała 15 lat-„burzliwa i bez „happy-endu”.

Korzeni Enronu trzeba doszukiwać się w 1932- „ kiedy to Utworzono przedsiębiorstwo Northern Natural Gas Company w  Omaha w stanie Nebraska. Spółka spokojnie się rozwijała Stopniowo zajmowała się kolejnymi rodzajami surowców.  W 1979  utworzono holding- „pod nazwą InterNorth Inc. W 1985 z połączenia Houston Natural Gas Company i InterNorthIncnarodził się HNG/InterNorth Inc. 6 miesięcy od tejfuzji zdecydowano się ponownie zmienić nazwę. Tą nazwą był właśnie  Enron.W 1994 roku firma rozpoczęła sprzedaż energii elektrycznej, w 1995 roku, weszła na  europejski  rynek energii. Firma rozwijała się bardzo prężnie i dynamicznie. Cieszyła się ogromnym zaufaniem swoich pracowników, którzy spośród 20 rozmaitych opcjijako lokatę dla swoich funduszy emerytalnych wybierali właśnie akcje Enronu. Firma angażowała się w programy społeczne, wspierając szkoły, organizacje pozarządowe, podejmowała cenne inicjatywy na rzecz ochrony środowiska i,-inwestując w alternatywne źródła energii. Enron organizował również pomoc dla ofiar zamachu 11 września i ich rodzin.

Spółka od 1999 roku zaczęła tworzyć platformy do handlu surowcami. Do momentu upadku w 2001 roku posiadała ich 12. Świadczy to o tym—„że była to kreatywna firma. Nie tylko pod tym względem. W październiku 2001 roku Enron przedstawił sprawozdanie, w którym wykazano stratę za III kwartał tego roku w wysokości 618 mln USD. Zwrócono uwagę na transakcje pozabilansowe spółki (off-balance-sheet) i na fakt, iż nie spełniają one przyjętego w amerykańskiej księgowości standardu nakazującego udział zewnętrznego inwestora w wysokości co najmniej 3%. Zażądano uwzględniającego ten warunek, rzetelnego sprawozdania za okres kilku ostatnich lat i okazało się, że w latach 1997-2000 spółka osiągnęła zysk w wysokości 2,09 mld USD, a nie 2,68 mld USD, który to zysk wykazywały sprawozdania zatwierdzone przez audytorów renomowanej firmy Arthur Andersen. Ujawnienie, że Enron ukrywa swój stan finansowy za pomocą sztuczek finansowych spowodowało utratę zaufania inwestorów, banków, wierzycieli i pociągnęło lawinę żądań finansowych. Enron ponadto, przez cztery lata nie płacił w ogóle podatków od dochodów- „ale uzyskał  zwrot podatkowy wartości 382 milionów dolarów. To wszystko dzięki spekulacjom polegającym na przerzucaniu aktywów do tzw. "rajów podatkowych", takich jak Mauritius lub Bermudy. Po publikacji danych Enronu ceny akcji spółki spadły z powyżej 90 USD do poniżej 4 USD.

O nadciągającej katastrofie próbowała zaalarmować w sierpniu kierownictwo firmy wiceprezes ds. rozwoju - Sherron Watkins. Początkowo anonimowo, następnie wprost w rozmowach z prezesem.Przekonywała–„że odkryła dziurę finansową i nalegała, by znalazł osoby odpowiedzialne za ten stan rzeczy. Jak zeznała później przed komisją senacką, wydawało jej się, że Lay mający doktorat z ekonomii nie zrozumiał powagi sytuacji.

Co ciekawe – „26 wrześniaLay odbyło w intranecie z pracownikami. Jak wynika z zapisu tego spotkania, zapewniał ich, że kupno akcji Enronu jest „niezwykłą okazją” i „wielką szansą”. Menedżerowie Enronu zeznając przed komisją senacką utrzymywali, iż nie zdawali sobie sprawy z katastrofalnej sytuacji finansowej firmy. O ich obłudzie świadczy to ,, że sami pozbywali się akcji Enronu na fali wzrostów.Sam Kenneth Lay otrzymał za sprzedaż swoich udziałów w samym tylko roku bankructwa 25 milionów dolarów. W tym czasie pracownicy zostali poinformowani, że firma zostanie poddana „transformacji”, która potrwa miesiąc i w czasie, której ich akcje zgromadzone w funduszu emerytalnym zostaną przejściowo zablokowane, tak, że nie będzie można ich sprzedać.

Enron, jak każda wielka amerykańska korporacja posiadał kodeks etyczny (Enron Code of Ethics). Był to obszerny, liczący 65 stron akt. Rozpoczyna go list datowany 1 lipca 2000 roku, w którym prezes Kenneth Lay zwraca się do wszystkich pracowników, zapewniając ich, że prowadzi biznes zgodnie z prawem, w uczciwy i etyczny sposób. Oczekiwanie wysokich i szybkich zwrotów z akcji znalazło się w konflikcie z ogólną strategią Enronu polegającą na inwestowaniu w przedsięwzięcia długofalowe, takie jak gazociągi czy elektrownie, wymagające wysokiego kapitału początkowego i nie przynoszące dochodów w krótkim czasie. 30 do 40% dochodów było generowanych z inwestycji ,które znajdowały się w portfelu Enronu do 5 .W latach 1996-1998 około 60% dochodów pochodziło z przedsięwzięć, w które firma nie była zaangażowana dłużej niż 10 lat.,- Skoro inwestycje nie mogły przynosić szybkich zysków, dochody musiały zostać „stworzone”. W tym celu były wykorzystywane zapisy księgowe dotyczące funduszy tzw. Special PurposeEntities (SPE). Fundusz SPE jest instrumentem finansowym umożliwiającym firmie realizację jakiegoś szczególnego celu, odrębnego od całokształtu jej przedsięwzięć. Ta odrębność jest istotna dla inwestorów, zainteresowanych jednym konkretnym przedsięwzięciem, nie mającym nic wspólnego z pozostałymi interesami tej firmy i związanym z nimi ryzykiem. W typowej transakcji Enron przekazywał swój udział do funduszu SPE przez co w bilansie spółki można było  to odnotować po stronie aktywów. Proceder ten był na dużą skalę wykorzystywany przez Enron w celu ukrycia strat, zaś firma audytorska Arthur Andersen udawała, że nie widzi w nim nic nagannego.

Pomimo, iż w kodeksie etycznym Enronu znajdował się dział dotyczący konfliktów interesów, w praktyce działania firmy nie funkcjonowały procedury umożliwiające wykrywanie tych konfliktów i odsuwanie od podejmowania decyzji osób w nieuwikłanych. W kodeksie stwierdza się, iż żaden menedżer ani pracownik nie powinien uczestniczyć ani mieć udziałów w firmie prowadzącej transakcje z Enronem. W przypadku gdyby jednak uczestniczył, wymagana była zgoda zarządu Enronu. W jednym przypadku Andrew Fastow ujawnił ten konflikt i otrzymał zgodę na zarządzanie oboma przedsięwzięciami. Taka jednak sytuacja powinna być poddana szczególnej kontroli ze strony głównego księgowego, menedżera ds. ryzyka oraz komórki etycznej, ale takiej kontroli nie było. Fundusze SPE nie zachowywały niezależności od firmy sponsorującej, także dlatego, że inni członkowie kierownictwa również mieli swoje udziały w SPE. Menedżerowie Enronu inwestujący w fundusze SPE zarabiali na tym w krótkim czasie olbrzymie pieniądze. Jeden z nich otrzymał 4,5 miliona dolarów z 250 tys. dolarów inwestycji w ciągu 2 miesięcy. Gwarantem takich interesów był Fastow, pełniący podwójną funkcję. , - Z kolei ci, którzy mogli skutecznie przeciw temu zaprotestować, nie czynili tego, ponieważ byli beneficjentami tego układu. Co dodaje pikanterii, Andrew Fastow uzyskał w 1999 roku prestiżową nagrodę przyznawaną przez CFO magazine Andersena najlepszemu menedżerowi ds. finansowych (CFO).

Konflikt interesów, który przyczynił się do bankructwa Enronu polegał także na łączeniu funkcji kontrolnych i doradczych przez tę samą firmę czyli Ci sami pracownicy Andersena, którzy byli zaangażowani jako audytorzy, pobierali  wynagrodzenia za pełnienie usług konsultacyjnych. .

Nie ulega wątpliwości- „że złamana została podstawowa zasada etyki biznesu. Została ona  „naruszona także przez jedną z największych firm konsultacyjnych na świecie.Zapewne w tej sytuacji doszło do zmowy między kierownictwem Enronu i Andersena. --Konflikt interesów, mający miejsce w Andersenie, przyczynił się do tego, iż firma ta sprzeniewierzyła się podstawowej roli, do jakiej powołany jest audytor, czyli gwaranta wiarygodności i poprawności sprawozdania finansowego kontrolowanej firmy.

Program etyczny Enronu okazał się nieskuteczny i nie zapobiegł bankructwu firmy i dramatowi wielu ludzi – pracowników i akcjonariuszy. Program etyczny Enronu był słaby, ponieważ ograniczał się tylko do kodeksu-„zabrakło autentycznego szkolenia i faktycznego funkcjonowania komórki etycznej. Jak wynika z badań Ethics Resource Center nad programami etycznymi, programy te są najbardziej efektywne jeżeli zawierają wszystkie elementy.,- natomiast jeżeli składają się tylko z ogólnikowego kodeksu, którym nikt się nie interesuje to lepiej żeby ich w ogóle nie było. Szkolenia etyczne w firmie powinny obejmować nie tylko pracowników, ale także, a nawet przede wszystkim kierownictwo.

2-go grudnia 2001 roku Enron ogłosił bankructwo, którego wartość szacuje się na 63 miliardy dolarów, a więc jest to największe bankructwo w dotychczasowej historii.Pracownicy z dwudziestoletnim stażem pracy dowiedzieli się, że wartość ich składek emerytalnych wynosi 100 dolarów. Straty miały charakter nie tylko finansowy, ale obejmowały kryzys zaufania, zarówno w wymiarze jednostkowym jak i społecznym. Ława przysięgłych wydając werdykt, uznała za winnych m.in. 64-letniego Kennetha Lay oraz 52-letniego Jeffreya Skillinga. K. Lay został uznany za winnego sześciu zarzutom, jednak nie zdążył odbyć kary, gdyż zmarł na zawał serca w lipcu 2006 roku. J. Skilling był prezesem Enronu i został uznany za winnego 19 zarzutom, za co skazano go na 24 lata i 4 miesiące więzienia, a także obłożono karą wypłaty odszkodowania na rzecz osób, które straciły pieniądze zgromadzone na funduszu emerytalnym spółki, w wysokości 45 milionów dolarów. W procesie dotyczącym upadku oskarżono również firmę  Arthur Andersen, za pomoc w ukrywaniu długów firmy i fałszowanie sprawozdań finansowych w Enronie. Bezpośrednią przyczyną tego, było niszczenie dokumentów z audytów przeprowadzanych przez firmę Arthur Andersen. Agencja zgodziła się zawiesić część praw i licencji do wykonywania audytów w sierpniu 2002. Pomimo rozporządzenia w 2005 umożliwiającego agencji prowadzenie pełnej działalności, Arthur Andersen przestało istnieć

W czasie przesłuchań w sprawie Enronu, Kongres Stanów Zjednoczonych oskarżył także czołowe agencje ratingowe  takie jak: Moody'sInvestors Service, Standard &Poor's i Fitch, za bycie zbyt łagodne w ocenie ratingowej, a przez to za małe naświetlenie obrazu problemów firmy. Komisja Senacka USA (Senategovernmentalaffairscommittee) stwierdziła,ponadto, że agencje ratingowe powinny i mogły przewidzieć upadek firmy, poprzez naciskanie na pełne informacje dotyczące rachunkowości i praktyk stosowanych w Enronie.

Skandal finansowy w Enronie stał się jednym z głównych przyczyn uchwalenia ustawy Sarbanesa-Oxleya przez Kongres Stanów Zjednoczonych w 2002 roku- „która wprowadza wymóg dodatkowych ujawnień dokonywanych przez zarząd, dotyczących efektywności systemu kontroli wewnętrznej. Nakłada ona obowiązek kontroli jakości usług audytorskich, dodatkowe sankcje (finansowe i karne) dla władz spółek w przypadku wykrycia błędów w sprawozdaniach finansowych oraz wprowadza bezwzględny wymóg niezależności audytora. Po skandalu finansowym, Enron stał się symbolem zamierzonego oszustwa i korupcji w korporacjach. Od momentu upadku Enronu zaczęło się mówić o tzw. kreatywnej księgowości.